Rödövans Sözleşmesi Hazırlama Rehberi

Maden hukuku pratiğinde rödövans sözleşmesi, yalnızca “çıkarılan her ton maden için kaç lira ödenecek?” sorusundan ibaret bir ticari mutabakat değildir. Anayasa'nın 168. maddesinden kaynaklanan Devlet tasarrufu, Maden Kanunu'nun kamu düzenine ilişkin hükümleri, MAPEG izin ve sicil rejimi ile Türk Borçlar Kanunu'nun kira hükümleri arasında titizlikle kurulması gereken çok katmanlı bir hukuki ilişkidir.

Maden sahaları, devlet tasarrufu ve ruhsat hakkı

Anayasamızın 168. maddesinde açıkça hükme bağlandığı üzere; “Tabii servetler ve kaynaklar Devletin hüküm ve tasarrufu altındadır. Bunların aranması ve işletilmesi hakkı Devlete aittir. Devlet bu hakkını belli bir süre için, gerçek ve tüzelkişilere devredebilir.”

Bu anayasal ilke uyarınca madenler, üzerinde bulundukları arazinin veya taşınmazın mülkiyetine tabi değildir. Arazi kime ait olursa olsun, o maden üzerinde tasarrufta bulunma, arama ve işletme izni verme yetkisi münhasıran Devlete aittir. Devlet bu yetkisini, 3213 sayılı Maden Kanunu'nun 3. maddesinde tanımlanan ruhsat (Genel Müdürlükçe verilen belge) vasıtasıyla belirli şartlar ve sürelerle hak sahiplerine devreder.

Maden ruhsatının devri ile rödövans sözleşmesi birbirine karıştırılmamalıdır. Maden Kanunu'nun 5. maddesi uyarınca ruhsat hakları hisselere bölünemez ve ancak bir bütün olarak devredilebilir. Rödövans sözleşmesinde ise ruhsatın mülkiyeti el değiştirmez; yalnızca maden sahasındaki işletme ve üretim hakkı belirli bir süreyle üçüncü kişiye kullandırılır.

Rödövans sözleşmesi nedir?

Rödövans sözleşmesi, gerek yargı kararlarında gerekse maden hukuku öğretisinde kendine özgü nitelikleriyle ele alınmış bir sözleşme türüdür. Yargıtay 22. Hukuk Dairesi bir kararında (E. 2017/2878, K. 2019/15681) rödövansı şu şekilde tanımlamıştır:

“Rödovans, maden ruhsat alanlarının maden arama ve işletme ruhsat sahibi tarafından sözleşme ile gerçek veya tüzel bir kişiye bir süre bırakılması, maden ocağının işletilmesini üstlenen gerçek veya tüzel kişinin ise, ruhsat sahibine ürettiği her bir ton maden için bir miktar ücret ödemeyi taahhüt ettiği bir sözleşmedir. Rödovans sözleşmesi, maden ruhsatının devrini değil, bu hakkın bir başkasına belirli bir süreyle kullandırılmasını amaçlar. Bu sözleşmenin yapılması kanunda herhangi bir şekle tabi tutulmamıştır.”

Doktrin ve uygulamadaki en kapsamlı tanımıyla rödövans; maden ruhsat sahibinin işletme hakkını belirli bir süre için üçüncü kişiye (rödövansçıya) devretmeyi, rödövansçının ise maden ocağında üretim yapmayı ve çıkarılan maden miktarı veya kararlaştırılan esas üzerinden hesaplanacak bedeli ödemeyi üstlendiği sözleşmedir.

Sözleşmenin hukuki niteliği ve uygulanacak hükümler

Rödövans sözleşmesi, tarafları arasında kurulan bir özel hukuk sözleşmesidir. Bu sebeple taraflar arasındaki uyuşmazlıklarda kural olarak özel hukuk hükümleri ve adli yargı kuralları uygulanır.

Sözleşmenin hukuki nitelendirilmesinde Türk Borçlar Kanunu (TBK) hükümleri esas alınır:

• Bedelli Rödövans Sözleşmeleri: Tarafların bir bedel (ton başına ücret, asgari bedel, hasılat payı vb.) kararlaştırdığı hallerde rödövans sözleşmesi iki tarafa borç yükleyen (sinallagmatik) bir sözleşmedir. Bu sözleşmelere niteliğine uygun düştüğü ölçüde TBK m. 357 vd. yer alan “ürün kirası” (hasılat kirası) hükümleri kıyasen uygulanır.
• Bedelsiz Rödövans Sözleşmeleri: Taraflar aralarında herhangi bir bedel kararlaştırmamışsa, sözleşmeye niteliğine uygun düştüğü ölçüde TBK m. 379 vd. yer alan “kullanım ödüncü” (ariyet) hükümleri uygulanır.

Rödövans sözleşmesinin üç temel unsuru

Geçerli bir rödövans ilişkisinin kurulabilmesi için üç zorunlu unsurun bir arada bulunması gerekir:

1. İşletme izni alınan ruhsat sahası üzerindeki kullanım hakkının devri

Rödövans sözleşmesinin ilk unsuru, maden işletme izni alınan ruhsat sahası üzerindeki maden hakkının kullanımının rödövansçıya devredilmesidir. Kural olarak yalnızca arama ruhsatına sahip olmak rödövansla fiili üretime izin vermez; zira Maden Kanunu m. 7 ve ilgili maddeleri gereğince işletme izni alınmaksızın madenin işletmeye açılarak üretim yapılması hukuken mümkün değildir.

İşletme İzni Henüz Alınmamış Sahada Rödövans Sözleşmesi Yapılabilir mi?
Uygulamada sıklıkla karşılaşılan bu durumda, sözleşmenin kurulduğu sırada işletme izninin henüz mevcut olmaması sözleşmeyi kendiliğinden geçersiz kılmaz. Borçlar hukuku genel ilkeleri gereğince; sözleşmenin kurulduğu anda edimin ifası imkânsız olsa dahi taraflar ifa zamanında bu iznin alınabileceği inanç ve iradesine sahiplerse sözleşme geçerlidir. Ancak sözleşmeden doğan üretim ve işletme borcunun fiilen ifa edilebilmesi için mutlaka MAPEG'den işletme izninin alınması şarttır. Aksi halde ifa imkânsızlığı ve sözleşmeye aykırılık hükümleri devreye girer.

2. Bedel (Rödövans Payı)

Rödövansçının sahayı işletmesi karşılığında ruhsat sahibine ödemeyi taahhüt ettiği edimdir. Bedel farklı yöntemlerle kararlaştırılabilir:

• Ton Başına Sabit Ücret: Üretilen veya sevk edilen her ton cevher başına belirlenen maktu tutar.
• Satış Geliri / Ciro Payı: Cevherin satış hasılatından kararlaştırılan yüzde üzerinden ödeme.
• Asgari Üretim / Asgari Bedel Taahhüdü: Ocak fiilen çalıştırılmasa dahi ödenmesi gereken taban rödövans tutarı.
• Ayni Edim veya Bedelsizlik: Bedelin çıkarılan madenin bir kısmı olarak ayni teslimi veya istisnai olarak bedelsiz kullanım.

3. Sözleşme süresinin gün/ay/yıl olarak belirlenmesi zorunluluğu

Maden Yönetmeliği'nin 101. maddesinin 5. fıkrası amir bir hüküm getirmiştir: “Rödovans sözleşmelerinde sözleşmenin bitiş tarihi, muhtemel süre uzatımları dahil gün/ay/yıl olarak belirtilir.”

Bu düzenleme ile sözleşme süresinin kesin olarak belirlenmesi zorunlu kılınmıştır. Bitiş tarihi net olarak (gün/ay/yıl formatında) yazılmayan veya ucu açık bırakılan rödövans sözleşmeleri yönetmelik hükmüne aykırılık nedeniyle MAPEG nezdinde tescil edilemez ve geçerlilik riski taşır.

Sözleşmenin şekli: Özel hukuk kişileri vs. Kamu tüzel kişileri

Rödövans sözleşmelerinde şekil şartı, sözleşmenin taraflarının hukuki statüsüne göre köklü biçimde farklılaşır:

Özel Hukuk Kişileri Bakımından

Tarafların gerçek kişi veya özel hukuk tüzel kişisi (şirket) olması durumunda Kanun özel bir geçerlilik şekli öngörmemiştir. Tarafların sözlü mutabakatı dahi sözleşme ilişkisi doğurabilir. Ancak ruhsat hukuku, üretim ölçümleri, vergi tahakkukları ve MAPEG izin başvuruları zorunlu olarak yazılı belge gerektirdiğinden, sözleşmenin noter onaylı veya yazılı yapılması ispat ve uygulama açısından fiili bir zorunluluktur. Rödövans işlemi ruhsatın mülkiyet devri olmadığından, resmi devir senedi şartı aranmaz.

Kamu Kurumları Bakımından (TKİ ve Diğer Kamu Kuruluşları)

Maden ruhsatı bir kamu iktisadi teşekkülüne veya kamu tüzel kişisine aitse şekil serbestisinden söz edilemez. Kamu kurumları rödövans sözleşmelerini ihale yöntemiyle akdetmek zorundadır.

Örneğin, Türkiye Kömür İşletmeleri Kurumu Genel Müdürlüğü (TKİ), rödövans karşılığı üretim yaptırılmasına dair usul ve esasları belirlemek amacıyla 2007 yılında Rödovans Uygulama Yönergesi çıkarmıştır. Diğer kamu kurumlarında ise Maden Kanunu ve Maden Yönetmeliği'ndeki ihale hükümleri tatbik edilir.

Bu süreçte yargı yolu ikili bir ayrıma tabidir: Sözleşmenin imzalanması aşamasına kadar gerçekleştirilen işlemler birer idari işlem olduğundan idari yargının; sözleşmenin imzalanmasından sonraki dönemde taraflar arasındaki borç uyuşmazlıklarında ise adli yargının görevli olduğu yerleşik içtihatlarla kabul edilmiştir.

Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (MAPEG) izni: Geçerlilik şartı

2015 yılında Maden Kanunu'nda yapılan değişiklikle (Maden Kanunu Ek Madde 7), ruhsat sahiplerinin üçüncü kişilerle akdettiği rödövans sözleşmelerinin geçerliliği Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı'nın (MAPEG) iznine tabi kılınmıştır.

MAPEG'in sözleşmeye izin vermesi ve sözleşmeyi kaydetmesi, Genel Müdürlüğün sözleşmeye taraf olduğu veya sözleşmedeki özel hukuk hükümlerini (bedel, vade, tazminat) garanti ettiği anlamına gelmez. İdarenin denetimi; kamu güvenliği, madencilik tekniği, sahanın verimli işletilmesi ve mevzuata uygunluk ile sınırlıdır.

Maden siciline şerh ve ayni etki doğurmaması

Bakanlık tarafından izin verilen rödövans sözleşmeleri maden siciline kaydedilir ve şerh edilir. Ancak bu şerhin hukuki mahiyeti maden hukuku uygulamasında en çok tartışılan ve yanlış bilinen hususlardan biridir:

• Nispi Nitelik: Rödövans sözleşmesi Borçlar Kanunu kapsamında kurulmuş nispi bir borç ilişkisidir. Maden siciline verilen şerh, rödövans hakkını tapu sicilindeki taşınmaz şerhlerinde olduğu gibi bir ayni hakka dönüştürmez.
• Ruhsatın Devri Halinde Durum: Maden ruhsatının üçüncü bir kişiye devredilmesi halinde, rödövansçı maden sicilindeki şerhe dayanarak rödövans hakkını ruhsatı yeni devralan kişiye karşı ileri süremez. Ruhsatı devralan yeni malik rödövans sözleşmesiyle bağlı değildir. Süregelen Danıştay kararlarında da bu husus açıkça teyit edilmiştir.
• Kurucu Değil Bildirici Etki: Sicile verilen şerhin kurucu veya sözleşmeyi baştan geçerli hale getirici bir etkisi bulunmamaktadır; şerh yalnızca açıklayıcı ve bildirici mahiyettedir.

Ruhsat sahibi ile rödövansçının sorumluluk dengesi

Maden Kanunu'nun Ek 7. maddesi ve ilgili mevzuat uyarınca; rödövans sahasında yürütülen faaliyetlerden kaynaklanan İş Kanunu ile iş sağlığı ve güvenliği (İSG) mevzuatına ilişkin idari, mali ve hukuki sorumluluklar münhasıran rödövansçıya aittir.

Ancak kanun koyucu aynı fıkrada çok kritik bir sınır çizmiştir: Bu durum, ruhsat sahibinin Maden Kanunu'ndan doğan teknik, idari ve mali sorumluluklarını ortadan kaldırmaz.

Dolayısıyla ruhsat sahibi; Devlet hakkının ödenmesi, ruhsat ve rehabilitasyon bedelleri, yıllık işletme faaliyet bilgi formlarının sunulması, imalat haritalarının doğruluğu ve izin sınırlarına riayet edilmesi konularında MAPEG'e karşı birinci derecede muhatap kalmaya devam eder. Sözleşmeye konulacak “bütün sorumluluk rödövansçıya aittir” maddesi, idare karşısında ruhsat sahibini muaf kılmaz; yalnızca rücu hakkı verir.

Rödövans sözleşmesinde bulunması zorunlu kritik maddeler

Eksiksiz bir rödövans sözleşmesi şu ana başlıkları tereddütsüz içermelidir:

1. Saha ve Koordinat Tanımı: Sicil/erişim numarası, maden grubu, işletme izin alanı ve sözleşmeye konu poligonun ED50/ITRF koordinatları.
2. Kesin Süre (Gün/Ay/Yıl): Maden Yönetmeliği m. 101/5 uyarınca bitiş tarihinin gün, ay ve yıl olarak açıkça tespiti ve ruhsat süresiyle uyumu.
3. Bedel ve Ödeme Formülü: Sabit, nispi veya asgari üretim bedeli, KDV, ödeme vadeleri, gecikme faizi ve Devlet hakkı paylaşımı.
4. Ölçüm, Kantar ve Kalite Kriterleri: Tartım noktası, kantar kalibrasyonu, numune alma yöntemi, tenör/kalite baremleri, nem ve fire hesabı.
5. Teknik ve Daimi Nezaret: Maden mühendisi, daimi nezaretçi ataması, defter tutma ve teknik raporlama görevleri.
6. İSG ve Çevre Yükümlülükleri: İş güvenliği organizasyonu, iş kazası bildirimleri, ÇED taahhütleri, atık yönetimi ve pasa sahası düzeni.
7. Tesis ve Yatırımların Akıbeti: Kırıcı, eleme tesisi, idari binalar ve yolların sözleşme sonunda bedelli/bedelsiz mülkiyet intikali veya sökülme şartları.
8. Teminat Mekanizması: Kesin ve süresiz banka teminat mektubu, nakde çevrilme koşulları ve eksilen teminatın tamamlanması.

Sözleşmenin feshi, tasfiye ve saha teslimi

Rödövans sözleşmelerinde uyuşmazlıkların en yoğun yaşandığı evre fesih ve sahanın geri teslimidir. Bedelin ödenmemesi, asgari üretimin aksatılması, işletme izninin tehlikeye düşürülmesi veya ağır İSG ihlallerinde fesih prosedürü adım adım belirlenmelidir.

Fesihte dikkat edilmesi gereken en önemli husus; özel hukuk bildiriminin tek başına yeterli olmaması, MAPEG maden sicilindeki rödövans şerhinin terkin edilmesi ve sahanın teknik teslim tutanağı ile teslim alınması zorunluluğudur. Sahadaki ocak basamak güvenliği, pasa şevleri, stoktaki cevher ve rehabilitasyon yükümlülükleri bilirkişi veya teknik nezaretçi eşliğinde tutanağa bağlanmalıdır.

İmza öncesi 10 maddelik hukuki inceleme listesi

1. Ruhsatın yürürlük süresini, safhasını ve güncel maden sicil kayıtlarını MAPEG'den doğrulayın.
2. İşletme izni belgesini, izin koordinatlarını ve ÇED/GSM/mülkiyet izinlerinin sahayla çakışmasını kontrol edin.
3. Maden Yönetmeliği m. 101/5 uyarınca sözleşme bitiş tarihini gün/ay/yıl olarak açıkça kararlaştırın.
4. Bedel formülünü kantar, fire, tenör, KDV ve asgari üretim senaryolarına göre netleştirin.
5. Maden Kanunu Ek Madde 7 uyarınca MAPEG izin başvuru sürecini ve yürürlük şartını düzenleyin.
6. İSG ve İş Kanunu sorumluluklarının rödövansçıda olduğunu, idari sorumlulukların ruhsat sahibinde kaldığını gözeterek denetim yetkisi kurun.
7. Maden siciline verilecek şerhin nispi nitelikte olduğunu ve ruhsat devrinde yeni malike karşı ayni etki doğurmayacağını bilerek teminat alın.
8. Yatırım, kırma-eleme tesisi, makine parkı ve sabit yapıların sözleşme sonundaki hukuki statüsünü belirleyin.
9. Taraflardan biri kamu kurumu ise ihale mevzuatı ve TKİ yönergesi gibi özel idari süreçleri uygulayın.
10. Fesih halinde ocak güvenliği, stok tasfiyesi ve rehabilitasyon teslim protokolünü baştan sözleşmeye bağlayın.